Avukat Arabulucu Burcu AKAR MURATOĞLU

KORUYUCU AİLE KAVRAMI NEDİR;

Koruyucu aile hizmeti, çeşitli sebeplerden dolayı biyolojik ailesinin yanında kalması mümkün olmayan çocukların, uzun veya kısa süreli olarak, ücretli veya gönüllü statüde, devlet denetiminde, aileler tarafından kendi aile ortamlarında bakılması ve yetiştirilmesidir.

Her ne kadar her için tartışmasız  en sağlıklı ortam kendi biyolojik ailesinin yanı olsa da bazen şartlar bu durumunun tam tersini bizlere göstermektedir. Burada yer alan sebepler çok çeşitli olmakla, çocuğun üstün yararının alenen zedelendiği sebeplerin varlığı açıktır.  Ancak çeşitli sosyal ve ekonomik zorluklarla zayıflayan ve dağılan aileler, ya da zihinsel, bedensel, psikolojik, sosyal sorunları nedeniyle aile bütünlüğünü sağlayamayan aileler çocuklarının ihtiyaçlarını karşılayamaz, onlara bakamaz hale gelebilmektedirler. Son zamanlarda ülkemizde özellikle bu anlamda tablolar ile çokça karşılaşmaktayız. Bazı çocuklar ise biyolojik aileleri tarafından ihmal ve istismara uğramakta olup, sağlıklı gelişimi acısından biyolojik aileden uzaklaştırılması ivedi olarak önem arz etmektedir.  Hangi gerekçe ile olursa olsun ailesinden ayrılarak kurum bakımı altına alınmış olan çocuklara verilebilecek en iyi hizmet, onun kendi ailesinin yanında bakımının sağlanabilmesi için gerekli koşullar sağlanana kadar başka bir aile yanında bakımlarının sağlanmasıdır. Çocuklar ancak düzenli olarak ihtiyaçlarının karşılandığı, korunup sevildikleri ve bağlanabildikleri yetişkinler aracılığı ile aile ortamı içerisinde yaşadıkları travmaları atlatabilmekte ve sağlıklı bireyler  olarak gelişebilmektedir. Bu son derece önem arz eden bir durumdur. Yanı sıra toplum sağlığı açısında da genel çerçevede oldukça mühim bir konudur. Koruyucu aile hizmeti aslında  çocuklar için sadece bir bakım modeli olmasının çok daha ötesinde onlar için bir rehabilitasyon sürecidir. Koruyucu aile hizmeti, çocukların kurum bakımının etkilerinden arınmaları ve sağlıklı olarak gelişip yetişebilmeleri için  bir ortam sunabildiği oranda başarıya ulaşabilmektedir. Ancak bu model sadece bu hizmetten yararlandırılan çocuğu değil, dolaylı ya da dolaysız olarak aile yanına yerleştirilecek çocuğu, koruyucu aileyi, çocuğun biyolojik ailesi ve koruyucu ailenin diğer aile bireylerini etkileyen de bir süreçtir. Bu sürecin her boyutuyla bu alanda çalışmaları yürüten meslek elemanları tarafından yakından takip edilmesi ve gerekli müdahalelerin zamanında yapılması hizmetin sürekliliği açısından çok önemlidir. Bu amaçla Koruyucu aile ve yanına yerleştirilen çocuk ile biyolojik aile, vakanın özelliklerine göre belirlenen aralıklarla, düzenli olarak mevzuat kapsamında uzmanlar tarafından izlenmektedir. İzlenmesi son derece önemlidir. Aksi takdirde sonuçlar fecaat olabilir. İşbu durumun önüne geçmek adına alanında iyi uzmanlar yetiştirilmesi de başka mühim konular arasında yer almaktadır. Öyle ki, konu çocuk olarak düşünmemek gerek. Bu gün çocuk dediğimiz ve küçük olarak gördüğümüz toplumun en küçük bireyi esasen toplumun mihenk taşıdır/taşlarıdır. Zira her bir çocuk bir gün bizim geleceğimizi, toplumumuzu inşa edecektir. Toplum içinde bir çok rol modele bürünecektir. Belki patronlarımız, belki yöneticilerimiz, belki ailemiz, torunlarımız…… olacaklardır. İşte tam da bu sebepler ile çocuk olan her alan son derece mühimdir. Ben her mecrada çocuk konusuna oldukça hassas yaklaşmakla bu detaya defaatle vurgu yapmaktayım bugünde  bu yazımda olduğu gibi……

Çocuklar hakkında bu kararların alınması ülkemizde tabi ki, yasal düzenlemeler ile koruma altına alınmıştır. Ülkemizdeki yasal dayanaklar şu şekildedir;

Ülkemizin de imzalamış olduğu 2 Eylül 1990 tarihli Çocuk Hakları Sözleşmesi ile koruyucu aile hizmeti daha da önem kazanmış olup halen bu hizmet 14.12.2012 tarih ve 28497 sayılı Koruyucu Aile Yönetmeliği’ne uygun olarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Birleşmiş Milletler  Çocuk Hakları Sözleşmesi Madde 20, 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu Madde 347, 5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu Madde 5, 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu Madde 23, 633 Sayılı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname Maddeler 2,8,22,28 ,Geçici Madde 6 da söz konusu bu konuda ilgili yasal düzenlemeleri içermektedir.

ÜLKEMİZDE KORUYUCU AİLE OLMA ŞARTLARI NELERDİR, NASIL KORUYUCU AİLE OLUNUR;

Ülkemizde, TC vatandaşı olup sürekli olarak Türkiye’de ikamet eden, 25-65 yaş aralığında bulunan, en az ilkokul mezunu olan, düzenli geliri bulunan, evli/bekâr veya çocuklu/çocuksuz herkes (çocuğun biyolojik anne-babası ya da vasisi dışındaki kişiler) koruyucu aile olabilmektedir. Zaman zaman çocuğun akrabaları koruyucu aile olmak istemektedir. Bu durumda ise, akrabaların koruyucu aile olmak istemesi halinde yapılacak sosyal inceleme sonucuna göre yaş ve eğitim koşulları değerlendirilmektedir.

Bekar kişilerin koruyucu aile olmak istemesi halinde isse,  başvurularında, 30 yaşını doldurmuş olmaları ve yerleştirilecek çocuğa ebeveynin yokluğunu hissettirmeyecek akraba ilişkilerine sahip olmasına önem verilmektedir. Koruyucu aile olmak için öncelikle başvuru yapılmalıdır. Söz konusu başvuru Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü’ne dilekçe ile başvuru yapılabilmektedir. Müdürlüğün ilgili uzmanlarınca aşağıdaki süreçler  takip edilir:

– Başvuru

– Evrak tamamlama  

– İnceleme ve onay

– Uygun çocukla eşleştirme ve uyum aşaması

– Sözleşme imzalanması

– Çocuğun teslimi

– İzleme ve denetim

Başvurucudan İstenilen evraklar şu şekildedir ve bu evraklara T.C Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın resmi web sitesinden ulaşabilirsiniz. Linki aşağıda paylaşıyorum.

Koruyucu Aile Adaylarından İstenilen Belgeler;

• T.C. kimlik numarası beyanı
• Bir adet vesikalık fotoğraf
• Öğrenim durumunu gösterir belgenin onaylı örneği
• İş, gelir ve sosyal güvenlik durumunu gösteren belgenin onaylı örneği
• Adli sicil belgesi
• Koruyucu aile olacak kişilerin, çocuğun bakımını, psiko-sosyal gelişimini ve eğitimini etkileyecek ya da çocuğa zarar verecek düzeyde fiziksel engeli, ruhsal rahatsızlığı ve bulaşıcı hastalığının olmadığını gösteren, Devlet ya da üniversite hastanelerinin ilgili bölümlerinden alınan doktor raporu

Kişilerin evli olması halinde her iki eş için de aynı belgeler istenir.  Sosyal inceleme sürecinde tespit edilen durumları ilişkin koruyucu aileyi tanımaya yönelik ihtiyaç duyulacak diğer belgeler de istenir. Aile ile birlikte yaşayan kişilerin bulunması halinde, bu kişilerden de adli sicil kaydının bulunmadığına ilişkin belge ve ruhsal rahatsızlığı ile bulaşıcı hastalığı bulunmadığına dair rapor talep edilmektedir.

Hizmet sürecinin devam ettiği her iki yılda bir ve koruyucu aileye yeni katılan her aile üyesi için doktor raporu ve adli sicil belgesi yenilenmektedir.. Tespit edilen duruma uygun işlem tesis edilmektedir.

https://www.korev.org.tr/p/39/koruyucu-aile-adaylarindan-istenilen-belgeler

Yine en çok merak edilen konulardan biri de koruyucu ailelere her hangi bir ödeme yapılmakta mıdır?  devlet tarafından koruyucu ailelere bir miktar çocuğun masraflarına ilişkin olarak  ödeme yapılmaktadır. Şöyle ki, koruyucu ailelere koruyucu aile yanına yerleştirilen çocukların bakım, eğitim ve yetiştirilmelerine ilişkin harcamalara karşılık olmak üzere çocuk başına çocuğun (varsa) engellilik ve yaş durumuna göre değişkenlik gösteren miktarlarda aylık net ödeme yapılır. Ayrıca koruyucu aileye yılda bir kez çocuğun eğitim masrafları karşılığı 3 katı tutarında ve yılda iki kez giyim masrafları karşılığı 2 katı tutarında ödeme yapılmaktadır. Bunun yanı sıra, aylık okul servis ücretleri, meslek edindirme ve sınavlara hazırlık kurs ücretleri için de yıllık belirlenen tutarlarda ödemeler yapılmaktadır. Koruyucu Aile Aylık Ödeme Miktarları için bakanlığın web sitesini ziyaret edebilir her yıl için güncellenen rakamları öğrenebilirsiniz.

KORUYUCU AİLE HİZMETİ BAKIM MODELLERİ;

Koruyucu aile hizmeti içerisinde 4 farklı şekilde bakım modeli bulunmaktadır. Bunları şu şekilde sıralayabiliriz.

1– Süreli koruyucu aile

2– Geçici koruyucu aile modeli

3– Akraba veya yakın çevre koruyucu aile modeli

4– Uzmanlaşmış koruyucu aile modeli

1. Süreli Koruyucu Aile Modeli

Biyolojik ailesi yanına kısa sürede döndürülme imkanı bulunmayan ya da kalıcı olarak aile yanına yerleştirilemeyen çocuklara, kişi ve ailelerin sağladığı bakımdır. Uygulamada yaygın olarak kullanılan model olarak yer almaktadır.

• Geçici Koruyucu Aile Modeli

Geçici Koruyucu Aile Modeli: Acil koruma gereken ya da hakkında hizmet planı oluşturulmamış ve kuruluş bakımına yerleştirilmemiş ya da kendisi için planlanan hizmet modelinden çeşitli nedenlerle henüz yararlandırılamamış çocuklar için, temel ana, baba eğitimleri ve Koruyucu Aile Birinci ve İkinci Kademe Eğitimini almış profesyonel kişi ve ailelerin sağladığı birkaç gün ile en fazla bir ay arasında değişen bakımı,

• Akraba veya Yakın Çevre Koruyucu Aile Modeli

Veli ya da vasi dışında kalan kan bağı bulunan akrabalar ya da çocuğun iletişim içinde olduğu veya tanıdığı bakıcı, komşu gibi yakın çevresinde olan, tercih etmeleri halinde en az temel ana, baba eğitimleri kapsamında eğitim almış kişi ve ailelerin sağladığı bakımı ifade etmektedir. Burada hala, teyze, dayı, amca v.b kişilerden bahsedilmektedir.

Uzmanlaşmış Koruyucu Aile Modeli

Özel zorlukları ve ihtiyaçları olan çocuklara yardımcı olabilecek lisans eğitimine sahip olan veya eşlerden biri en az ilköğretim düzeyinde olmak üzere temel ana, baba eğitimleri, Koruyucu Aile Birinci ve İkinci Kademe Eğitimlerini almış kişi ve ailelerin sağladığı bakımı, ifade eder.

Her çocuk engelli, özel gereksinimli, doğal gelişim gösteren, yabancı uyruklu çocuklar için koruyucu aile olmak hukuken mümkündür. Başvurucu olarak çocuğun yaş grubunu ve cinsiyetini seçebilirsiniz. Bu yöndeki taleplerinizi iletebilirsiniz. Uzmanlar tarafından bu anlamda değerlendirme elbette yapılacaktır. Lakin,  size ve ailenize en iyi uyum sağlayabilecek çocuğun özellikleri hakkında yönlendirme mutlaka yapılacaktır. Bu anlamda bu değerlendirmeyi de göz önünde bulundurmakta fayda var.

Koruyucu aile hizmetinde çocuk her zaman kendi biyolojik ailesi ile belirli periyotlarda görüştürülecektir görüştürülmesi esastır. Tabi burada önemli olan çocuğun üstün yararı olduğundan, bu menfaati bozan bir durumun varlığı halinde görüşme söz konusu olmayacaktır. Şöyle ki, Kurum tarafından çocuğun biyolojik ailesiyle görüşmesinin uygun görüldüğü durumlarda İl müdürlüklerinde sosyal çalışma görevlilerinin eşlik ettiği bir ortamda görüşebilmektedirler. Amaç her durumda ve ortamda çocuğu ve çocuğun menfaatini korumaktır.

Koruyucu ailelere ve yerleştirilen çocuklara sağlanan olanaklar bu hizmet kapsamında bir takım olanaklar sağlanmaktadır. Bu olanakları şu şekilde sıralamak mümkündür:

• Koruyucu ailelere baktıkları her çocuk için, çocukların bakım, eğitim ve yetiştirilme harcamaları için aylık ücret ödenmektedir. Buna ilişkin düzenleme ilgili yönetmelikte belirlenmiştir.
• Özel zorlukları veya ihtiyaçları bulunan ya da engelli çocuklar için aylık bakım ücreti yüzde elli artırılarak uygulanmaktadır.
• Her öğretim yılı başında eğitim masrafları karşılığı olarak bakım ücreti üç kat arttırılarak ödenmektedir.
• Çocukların giyim masrafları için yılda iki kez bakım ücreti iki kat arttırılarak ödenmektedir.
• Çocukların sağlık harcamaları Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu hükümleri kapsamında karşılanmaktadır.
• Yaş ve eğitim durumlarına göre çocuklara aylık olarak harçlık ödemesi yapılmaktadır.
• Bir meslek edinmek üzere kamu ya da özel kuruluşlar tarafından açılan kurslara katılacakların ücretsiz kontenjanlardan yararlanma durumları değerlendirilir, bu imkândan yararlanamayanların kurs süresince kurs bedelleri, eğitim ve öğretimlerine ilişkin etüt, kurs, yaz okulu, harç, sınav – kayıt ve servis ücretleri ile bunlara ilişkin her türlü araç gereç ve malzeme giderleri karşılanmaktır.
• Reşit olup eğitimlerine devam eden çocukların korunma kararı uzatılarak ihtiyaçları karşılanmaya devam edilir.
• Koruyucu ailelerden, eşine veya bir yakınına bağlı olmaksızın emekliliğine esas sosyal güvencesi olmayan eşlerden birinin bir asgari ücret tutarı üzerinden Sosyal Güvenlik Kurumu kapsamında isteğe bağlı sigortasını yaptırması ve ödeme belgesinin ibrazı halinde primleri aylık olarak ödeme ilave edilerek karşılanmaktadır.

Bu olanakların tamamını okumak için T.C Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nı ziyaret edebilirsiniz. Burada yer alanlar resmi web sitesinden alınmıştır.

Başka bir husus ise, Koruyucu Aile Hizmeti, Gönüllü Aile ve Evlat Edinme hizmetleri ile çokça  karıştırılmaktadır. Gönüllü ailelik, çocukların kuruluşlardaki yaşantılarına yardımcı olmaya , onların hayatlarında sosyal,  anlamda kolaylık sağlamaya, manevi anlamda çocuğu beslemeye  yöneliktir. Bu bağlamda
hafta sonu ve tatil günlerinde kuruluş müdürlüğü tarafından uygun bulunan çocukları evinizde misafir etmeniz mümkün olabilmektedir. 

Evlat edinme ise, çok daha farklı hukuki sonuçları doğuran esaslı değişikliğe uzanan hukuki bir süreçtir. Biyolojik aileleri ile yaşama şansını kaybetmiş çocuklar için uzun süreli ve istikrarlı bakım sağlamaya yönelik bir hukuki yol olarak değerlendirmek mümkündür.

Koruyucu Aile ve Evlat Edinme Hizmetlerinin odağı, çocuğun aile yanında yetişmesi olduğundan, her ikisinde de ailelerin seçim kriterleri temelde aynıdır. Ancak, her iki hizmetten yararlandırılacak çocukların hukuki durumları farklılık göstermektedir.

Evlat edinme hizmetinde aile, evlat edinme yolu ile hukuksal bir süreci tamamlayarak velayet hakkını alırken, koruyucu aile sisteminde aile, çocuğun bakım, yetişme ve eğitim sorumluluğunu Devlet ile paylaşmaktadır, bir velayetten bahsetmek mümkün değildir. Çocuğun velayeti biyolojik ailesinde kalmaktadır. Peki koruyucu aile hizmeti ne zaman ve ne şekilde sona erebilir ona bir bakalım. Şöyle ki; Koruyucu ailenin mevzuatta belirtilen görev ve yükümlülükleri yerine getirmemesi. Çocuğun yararlanacağı hizmet modelinin değişmesi veya koruma kararının kaldırılması. Koruyucu ailenin herhangi bir nedenle hizmet vermekten vazgeçmesi,  yanınızdaki çocuğun ihmal, istismar ve kötü muameleye maruz kaldığının belirlenmesi, ailenin sosyal ilişkileri açısından toplumun norm ve değerlerine aykırı düşen davranışlarınızın gözlenmesi,  aile olarak fizik ve ruh sağlığınızın, çocuğun bakımını etkileyecek derecede bozulmuş olduğunun Devlet ya da üniversite hastanelerince doktor raporu ile belirlenmiş olması halinde veyahut çocuğun toplum içinde alacağı konumu,  olumsuz etkileyecek her hangi bir suçtan ceza almanız halinde ve benzeri hallerin tespiti durumunda koruyucu aile statünüz iptal edilir ve bu durumda yanınıza bir daha çocuk yerleştirilmez. Yasal anlamda bu hizmetten yararlanmanızın yolu tamamen kapanmış olur.

ANCAK ÇOK MERAK EDİLEN BAŞKA BİR HUSUS DA , KORUYUCU AİLE OLARAK BİR SÜRE SONRA ARADAN GEÇEN ONCA YILDAN SONRA ÇOCUĞUN VELAYETİNİ ALMAK MÜMKÜN KONUSUDUR. BU KONUYU DA ŞÖYLE İZAH ETMEK İSTERİM:

Eğer başvurucu aile olarak velayeti istiyor iseniz, bunun için öncelikle kurumdan statü değişikliği talep etmek gerekiyor. Yani koruyucu aile hizmeti statüsünden evlat edinme statüsüne evrilmesi bu anlamda talebinizin değiştirilmesi gerekiyor. Bu durumda kurum, çocuk ile evlat edinmek isteyen başka aile arasında eşleştirme yapmıyor. Koruyucu aileye öncelik tanıyor ve evlat edinmenin diğer şartları da mevcutsa, koruyucu aile olarak evlat edinmeye izin davası açabiliyorsunuz.  

Evlat edinme ile soy bağı ilişkisi kurulacağından, bu durum ancak mahkeme kararıyla mümkün olabiliyor. Lakin, bu süreçte sadece kurumun izni ve idari işlemler evlat edinme için yeterli olmuyor.

Bahsetmiş olduğum evlat edinme izin davası da şart bu anlamda. Evlat edinme izin davası da özetle;  Evlat edinme, her durumda mahkeme kararıyla mümkün çünkü. Devlet koruması altındaki çocukların evlat edinilebilmesi için de, mahkeme izni gerekiyor. Mahkeme, çocuğun üstün yararını göz önünde tutarak, evlat edinme için kanunda aranan şartların oluşup oluşmadığını inceliyor. Evlat edinme için kanunda aranan genel şartları; ise şu şekildedir;

• Evlat edinecek kişinin 30 yaşını doldurmuş olması,
• Evlat edinen ile evlatlık arasında en az 18 yaş bulunması,
• Evlat edinecek kişilerin, küçüğe en az bir yıl bakmış olmaları şartı.

Mahkeme bu şartların yanında, çocuğun yararını da, gözetmek zorunda tabi yasa gereği.  Ayrıca evlat edinecek kişinin başka çocukları varsa, evlat edinme, hakkaniyete aykırı bir şekilde onların zararına olmamalıdır.

Dolayısı ile koruyucu aile, çocuğa en az bir yıl bakmış olmalı, bu süre sonunda evlat edinmeye izin davası açabiliyor ancak.
Bunun için elbette diğer şartlar da mevcut olmalıdır tabi. Örneğin, evlat edinmede, küçüğün biyolojik ailesinin izni de şart bu izin aranıyor. Ancak kanun düzenlemesine göre, bazı hallerde anne veya babanın izni aranmıyor. Bu haller;

• Anne veya babanın kim veya nerede olduklarının bilinmemesi veya
• Ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun olmaları veya
• Çocuğa karşı bakım ve özen yükümlülüğünü yerine getirmiyor olmasıdır.

Bu hallerden birinin varlığı halinde, anne veya babadan birisinin izni olmadan evlat edinme mümkün olabiliyor. Özetle kurumdan statü değişikliği yaparak ki bu şart,  evlat edinmeye izin davası açmak mümkün.

14.12.2012 tarih ve 28497 sayılı Koruyucu Aile Yönetmeliği’nin bazı maddelerine ilişkin olarak uygulamada tespit edilen durumlara ilişkin olarak yapılan değişiklikler 24.01.2015 tarih ve 29246 sayılı Resmi Gazetede “Koruyucu Aile Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” yayımlanmıştır. Tüm detaylar için ilgili yönetmeliği okuyabilirsiniz.

https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=16840&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5